თარგმნისა და ენის შესახებ
საუბარი ნიკა სამუშიასთან
24 საათი 28.04.12
საუბარი ნიკა სამუშიასთან
სულ მალე ქართულ ენაზე გამოვა მსოფლიო ბესტსელერი, საიმონ-სებაგ მონტეფიორეს დოკუმენტური ნაწარმოები "იერუსალიმი". გამომდინარე იქიდან, რომ მონტეფიორეს "ახალგაზრდა სტალინს" ქართველი მკითხველი უკვე იცნობს, ახალი ნაწარმოების მიმართ მოლოდინი ძალიან დიდია. მიუხედავად სპეციფიკურობისა, "იერუსალიმმა" შეძლო, მკითხველთა ფართო წრის ყურადღება ისე მიეპყრო, რომ გასულ წელს ამერიკის ყოფილმა პრეზიდენტმა ბილ კლინტონმა იგი წლის საუკეთესო წიგნად დაასახელა.
თუკი ლიტერატურას განვიხილავთ როგორც აუცილებელსა და საჭირო პროდუქტს, მაშინ შეგვიძლია, მოვახდინოთ მისი კლასიფიცირებაც მოთხოვნად და ნაკლებად მოთხოვნად კატეგორიებად. ყველამ ვიცით, რომ მთელ მსოფლიოში ყველაზე მცირე ტირაჟით პოეზია გამოდის და იყიდება, ამ მხრივ არც საქართველოა გამონაკლისი. რაც შეეხება პოპულარულ ლიტერატურას, ყველაზე დიდი დოზით ქართული ბაზარი თარგმნილ ნაწარმოებებს ითხოვს, თუმცა კი შიმშილის დაკმაყოფილებამდე ძალიან შორია. გვჭირდება და არ გვაქვს ქართულ ენაზე სამეცნიერო წიგნები, დარგობრივი ლიტერატურა, მსოფლიო კლასიკის ნიმუშები და თანამედროვე პროცესების კვალში მიყოლაც გვიჭირს.
მიუხედავად იმისა, რომ უცხო ენების შესწავლა დღეს გაცილებით იოლია, ვიდრე კომუნისტების პერიოდში, ქართველი გამომცემლები პირდაპირ აცხადებენ, რომ მთარგმნელთა რესურსი არ ჰყოფნით. მეორე მხრივ, ბაზრის სიმცირის გამო არც გამომცემლობები არიან მზად ინტენსიური გამოცემებისათვის.
ზოგადად კი, გარდა იმისა, რომ მსოფლიო ლიტერატურის ქართულ ენაზე არარსებობა ინფორმაციულ შიმშილს იწვევს, ეს ენის განვითარებასაც აფერხებს და თანამედროვე მკითხველს კლასიკური სამწერლო ენის მიმართ ბარიერს უქმნის.
რა დავკარგეთ იმით, რომ ტოლკინის "ბეჭედების მბრძანებელი" 50 წლის შემდეგ ითარგმნა?
ნიკა სამუშია, რომელიც სწორედ ტოლკინის "ჰობიტის" და "ბეჭდების მბრძანებლის" თარგმანით გავიცანით, ამბობს, - ამ ნახევარი საუკუნის მანძილზე ისე შეიცვალა ქართული სამეტყველო ენა, რომ უამრავი სიტყვა თუ გამოთქმა უკვე არქაულად ჟღერს და მის გამოყენებას ახალგაზრდა მკითხველი პირდაპირ აპროტესტებს. თანამედროვე ტექსტებში, რომელსაც ძირითადად ახალგაზრდები კითხულობენ, სამეტყველო ენა გაღარიბებულია, მკითხველის სიტყვათა მარაგი - დაშრეტილი. თითქოს დაუჯერებელია, მაგრამ სიტყვა "ცქერა" უკვე არქაულად აღიქმება, ეს ნიკა სამუშიამ საკუთარ თავზე გამოსცადა, როცა მკითხველმა მისი შეცვლა მოსთხოვა.
ნიკა სამუშია: "ბეჭდების მბრძანებელი" 45 ენაზეა თარგმნილი და პერსონაჟთა სახელები ყველა ენაზე ადაპტირებულია, რადგან შინაარსის მატარებელი სახელებია. გარდა ამისა, არსებობს ავტორისავე ახსნა, როგორ უნდა თარგმნონ ისინი. ქართული თარგმანი მკითხველს ისე ეხამუშა, რომ ბოლოსიტყვაობაში განვმარტე, რათა ვინმეს თვითნებობაში არ დავედანაშაულებინე. ეს იმან გამოიწვია, რომ ამ წლების მანძილზე, შემდეგ კი - ფილმის დახმარებით, მკითხველი ამ ნაწარმოებს ინგლისურ ენაზე ეცნობოდა და მთელი რიგი სახელები ქართულ ენაში ინგლისურიდან დამკვიდრდა. ამ ნაწარმოების თარგმნა თითქოს უფრო გამიადვილდა, ვიდრე თანამედროვე ავტორების, რადგან ტოლკიენის ენა ახლოს იყო ქართულთან. თანამედროვე სამწერლო ენა ძალიან გამარტივდა, ემოციებისგან დაიცალა, თითქოს დეპეშური გახდა, და მკითხველი ორიგინალში ამას რომ მიეჩვია, ქართულშიც იმავეს ითხოვს, რაც არაბუნებრივი გამოდის. მინდოდა "ბეჭედების მბრძანებელი" იმ სტილით მეთარგმნა, როგორც ამას 50 წლის წინ გააკეთებდნენ, მაგრამ ეს ტოლკინის ქართველ მოყვარულებს რომ წავაკითხე, მითხრეს, ბევრი რამ გაუგებარია, ახალგაზრდებს არ მოეწონებათო. იძულებული გავხდი, რაღაცები გამემარტივებინა.. თუმცა კი, წიგნი რომ გამოვიდა, მადლობას მიხდიდნენ, რამდენი ახალი სიტყვა გავიგეთო", - ამბობს ნიკა სამუშია.
ლიტერატურას, გარდა სიამოვნების მინიჭებისა, საგანმანათლებლო და აღმზრდელობითი უნარიც გააჩნია. ეს არა მხოლოდ მწერლებმა, მთარგმნელებმაც კარგად იციან, თუმცა კი ისიც რეალობაა, რომ მთელ რიგ სიტყვებსა და ტერმინებს, რაც უკვე შემოვიდა და ნეოლოგიზმების სახელით დამკვიდრდა, ფაქტობრივად, ვეღარაფერი ჩაანაცვლებს. იმისათვის, რომ ახალი ტერმინები დამკვიდრდეს, ისინი ხშირად უნდა შეგვხვდეს ტექსტებში, მაგრამ მათი შემოტანა დროულად უნდა მოხდეს. "მაიკროსოფტის" ქართულ ცენტრს აქვს ოფიციალურად შემუშავებული ტერმინები, რომლებიც უნდა გამოვიყენოთ, მაგრამ გამომდინარე იქიდან, რომ ქართული ანალოგების შემუშავება დაგვიანდა, ლიტერატურაში მათი ხმარება გაუგებარიც კი ხდება, აღარაფერს ვამბობთ სამეტყველო ენაზე. როგორც ნიკა სამუშია ამბობს, ცდილობს სიტყვა "ფოლდერის" ნაცვლად "საქაღალდე" დაწეროს და "იკონკას" ნაცვლად "ხატულა", მაგრამ ამ ანალოგებს მკითხველი სულ სხვა მნიშვნელობით აღიქვამს. ასევეა მანქანის დეტალებზეც.
თანამედროვე მკითხველი იმითაც გამოირჩევა, რომ მისთვის დრო წიგნთან მიმართებაშიც დაჩქარდა. შესაბამისად, გუშინ გამოცემული წიგნის გაგრძელებას წაკითხვისთანავე ითხოვენ. ევროპულ ენებზე ეს თითქმის ხერხდება, ჩვენს შემთხვევაში კი, გამოცემის ტექნიკურ მხარეს რომ თავი დავანებოთ, ეს ტემპი ხარისხზეც ჰპოვებს ასახვას - ძნელია, ასეთ მარათონში ანალოგების მოძებნა, ქართული ენის თავისებურებიდან გამომდინარე. როგორ მთარგმნელი თვლის, რომ რაც უნდა დაუხვეწავი იყოს თარგმანი, სჯობს, სულ უფრო მეტი გამოვცეთ, ამით ენაც მეტად გაცოცხლდება და ნეოლოგიზმებიც ნაკლებად დამკვიდრდება, ძიებებში ანალოგები უფრო მოიძებნებაო.
ფაქტია, დღეს ენოლოგიზმებით გაჯერებულ ენაზე მეტყველ თაობას კლასიკური ტექსტების მიმართ გაუცხოება დაემართა, არათუ მნიშვნელობა არ ესმით, სიტყვათა ჟღერადობასაც კი იწუნებენ. ნიკა სამუშიას თქმით, გამოსავალი ის არის, რომ რაც შეიძლება ბევრი რამ ვთარგმნოთ - წიგნები, ფილმები, ვიდეოთამაშები, რათა მომხმარებელს მაქსიმალურად ჰქონდეს შეხება ქართულ ენასთან. მართალია, პოპულარულმა სოციალურმა ქსელმა "ფეისბუქმა" ქართულენოვანი ვერსია გააკეთა, მაგრამ მას იშვიათად მიმართავენ, უცხო ენის შესწავლის პროცესში მყოფი ახალგაზრდები პრაგმატული მიზნით უცხოენოვან ვერსიებს არჩევენ და ყოველდღიური მოხმარებისას ერთობ უცნაური სიტყვათწარმოებლური პროცესი დაიწყო - ინგლისური სიტყვები ქართულ კონსტრუქციაში ჩაჯდა და ვამბობთ: "დამილაიქე", "დამილინკე", "დააშეარე"...
სამწუხაროდ, ვიდეოთამაშები არაოფიცალური ვერსიით ვრცელდება და ქართულად მათ თარგმნაზე არავინ ფიქრობს, ამიტომ ინგლისური სიტყვები პირდაპირ მკვიდრდება. ასევე პირდაპირ მკვიდრდება პოპულარული კინოგმირების სახელებიც. მიუხედავად იმისა, რომ "ადამიანი ობობა" დიდხანს ისმოდა კინოეკრანიდან, "სპაიდერმენმა" მაინც შეძლო მისი ჩანაცვლება, ასევე მოხდა "ბეტმენისა" და "სუპერმენის" შემთხვევაშიც.
წიგნების თარგმნას რომ დავუბრუნდეთ, ყველაზე დიდი დოზით ბესტსელერები გამოდის, განსაკუთრებით პოპულარული ფენზეტისა და დეტექტიური ჟანრის ნაწარმოებებია. ამას საბაზრო ეკონიმიკა განაპირობებს - 21-ე საუკუნის მკითხველი, უცხოეთშიც და ჩვენშიც, მსუბუქ ტექსტებს ითხოვს. ხანდახან იმასაც კი ვფიქრობთ, რომ ამგვარი ლიტერატურის მიწოდებით მათ თითქოს გემოვნებას ვუფუჭებთ. თუმცა კი, პრობლემა ისევ არა კითხვაში, არამედ კითხვის იგნორირებაშია, ხოლო წიგნებს, თუნდაც "მსუბუქებს," შეუძლიათ, მკითხველი საკმაოდ ფართო გზაზე გაიყვანოს. მსგავს პოპულარულ გამოცემებში ამოკითხული ინფორმაცია უფრო ავტორიტეტულად ჟღერს, ვიდრე მშობლების და მასწავლებლის მიერ ნათქვამი. ნიკა სამუშიამ სოციალურ ქსელებზე დაკვირვებით აღმოაჩინა, რომ "ბინდის" საგას გამოსვლის შემდეგ ახალგაზრდები ჯეინ ოსტინისა და ემილი ბრონტეს რომანებით დაინტერესდნენ, რადგან მთავარ გმირს ეს წიგნები უყვარდა.
"შეიძლება ტექსტს მხატვრული ღირებულება არ ჰქონდეს, მაგრამ წიგნი მაინც დადებით გავლენას ახდენს. ამიტომაც მათ უნდა ჰქონდეთ საშუალება, იკითხონ ის, რასაც მათი თანატოლები კითხულობენ მსოფლიოში. ეს კი მოთხოვნას გააჩენს, კლასიკაც წაიკითხონ და თანაც ქართულად. ჩვენ კი არ უნდა ველოდოთ, როდის ამოვავსებთ თეთრ ლაქებს და თანამედროვე ტექსტებზე მერე გადავიდეთ, არამედ პროცესებს უნდა გავყვეთ. მუდმივად დევნის რეჟიმში ყოფნა საჭირო არ არის, ჯერ ჰესესა და ფოკლნერის წამკითხველი უნდა გავზარდოთ," - ასე ფიქრობს ნიკა სამუშია.
რაც შეეხება საიმონ-სებაგ მონტეფიორეს "იერუსალიმს", რითიც ჩვენი სტატია დავიწყეთ, იგი ისტორიული ნაშრომია და მოიცავს ამ ბიბლიური ქალაქის ისტორიას, უძველესი დრიოდან დღემდე. მწერალი არქეოლოგიურ მასალებს იყენებს ამა თუ პერსონაჟის რეალურობის დასადგენად, იშველიებს არაბ ისტორიკოსთა ციტატებს. ნიკა სამუშიას თქმით, ეს სრულიად განსხვავებულია, რაც აქამდე ითარგმნა. იმის გამო, რომ იქ გამოყენებული ნაშრომები ქართულ ენაზე არ გვაქვს, თანაც ძალიან პოეტური ტექსტებია, მთარგმენლისგან მათი გადმოქართულება დიდ სიფრთხილეს ითხოვდა. სხვადასხვა ნაშრომებიდან ამონარიდი ციტატების თუ ისტორიული პერსონაჟთა სახელებისა და გამონათქვამების თარგმნა სირთულეს წარმოდგენდა. გარდა ამისა, ტექსტი დაწერილია მოკლე წინადადებებით, რომლის გადმოტანაც ქართულ ენაზე არ ხერხდება. ნიკა სამუშიას თქმით, სირთულეს ქმნიდა ის უამრავი მეტაფორა, რასაც ავტორი იყენებს. თარგმნის პროცესში მას უამრავი დამატებით მასალის გაცნობა დასჭირდა.
ასეთი ტექსტები სპეციფიკურია, მკითხველთა ფართო წრე შეიძლება არ ჰყავდეს, მაგრამ მხატვრულ ტექსტებზე მეტად დოკუმენტური ტექსტების შიმშილი გვაქვს. ჭირს მათი მთარგმნელებიც, გამოცემაც და მკითხველსაც უჭირს ქართულ ენაზე მათი მიღება, რადგან წლების განმავლობაში მიჩვეულნი იყვნენ, ამგვარ ტექსტებს რუსულ ან ორიგინალურ ენაზე გაცნობოდნენ, ქართულ თარგმანს ეჭვის თვალით უყურებდნენ და ეს დღესაც გრძელდება.
რა უნდა ქნან მთარგმნელებმა, რომ ეს სტერეოტიპი დაიმსხვრეს? მათი თქმით,
მეტი უნდა ითარგმნოს და მეტი გამოიცეს, თარგმანის ენა დღეს რომ ხელოვნური გვეჩვენება, მხოლოდ ამ გზით დაიხვეწება. წელიწადში ერთი და ორი კი არა, 10-15 წიგნის გამოცემა მაინცაა საჭირო. ალბათ, უნდა დავეთანხმოთ.