“შეჯიბრებითობა სასამართლოში სამართალწარმოების მთავრი პრინციპია”

უზენაესი სასამართლო ახალ საინფორმაციო კამპანიას იწყებს, რომლის მიზანია, მოქალაქეებს სასამართლოში საქმის წარმოების წესების შესახებ დეტალური ინფორმაცია მიაწოდოს.

24 საათი 14.05.12

ამჯერად, საინფორმაციო კამპანია მართლსაჯულების მთავარი პრინციპის - შეჯიბრებითობის თაობაზე საზოგადოების ინფორმირებულობას ისახავს მიზნად.

"მოქალაქეებმა უნდა იცოდნენ, რომ სასამართლო არ არის უფლებადამცველი ორგანიზაცია, სასამართლო დავის განმხილველი სახელმწიფო უწყება. მოქალაქეებმა უნდა იცოდნენ, რომ სასამართლო მათ უფლებებს დაიცავს შეჯიბრებითობის პრინციპით წარმართული დავის განხილვის შემდეგ გამოტანილი შედეგით. თუ მხარე კარგად დაასაბუთებს თავის პოზიციას, ის ობიექტურად, მის სასარგებლოდ გამოტანილ გადაწყვეტილებას მიიღებს. წარმატებას განაპირობებს მხოლოდ sმხარეების პროფესიონალიზმი და მათ მიერ წარმოდგენილი მტკიცებულებები," - აცხადებს უზენაესი სასამართლოს თავმჯდომარე კონსტანტინე კუბლაშვილი, რომელთან ინტერვიუსაც ქვემოთ შემოგთავაზებთ.

- ბატონო კოტე, შეჯიბრებითობის პრინციპის თაობაზე ახალ სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსში შესული ცვლილება, საზოგადოებისთვის სიახლეა, რას ნიშნავს ეს პრინციპი და რატომაა ის მნიშვნელოვანი ქართული მართლმსაჯულებისთვის?ს

- სამოქალაქო სამართალწარმოებაში შეჯიბრებითობის პრინციპი დიდი ხანია მოქმედებს, ადმინისტრაციულ სამართალწარმოებაში მართალია, ინკვიზიციური ელემენტები არის, მაგრამ პროცესის დიდი ნაწილი შეჯიბრებითობაზეა დამყარებული. ცვლილება, რომელიც სისხლის სამართლის პროცესს ეხება, მიუხედავად იმისა, რომ მიღებულია დაახლოებით 18 თვის წინ, საზოგადოებისთვის მაინც სიახლეა, რადგანაც, ამ პრინციპის კარგად ამუშავებას მეტი დრო სჭირდება. ეს არის სისხლის სამართალწარმოების პრინციპული ცვლილება, რადგანაც მანამდე მოქმედებდა პრინციპი, რომელიც არ იყო მხარეთა შეჯიბრებითობაზე დაფუძნებული. Mმას კონტინენტური სამართლის ქვეყნებისთვის დამახასიათებელი ფუნქციები ჰქონდა. მოსამართლე და, ზოგადად, სამართალწარმოება ინკვიზიციური პრინციპით მოქმედებდა.

შეჯიბრებითობის პრინციპს საერთო სამართლის ქვეყნებში ჩაეყარა საფუძველი - ინგლისსა და ამერიკაში. ექსპერტები აცხადებენ, რომ მას საფუძველი დაუდო ნაფიც მსაჯულთა სასამართლომ. რადგანაც, ნაფიც მსაჯულთა სასამართლოზე მსაჯულები მხარეებს მხოლოდ უსმენენ, პროცესში არ ერევიან, შეკითხვის დასმის უფლებაც არ აქვთ და მხარეების პროფესიონალიზმსა და კომპეტენტურობაზეა დამოკიდებული, თუ როგორ გადაწყვეტილებას მიიღებენ ისინი. მხარეებმა უნდა შეძლონ ნაფიც მსაჯულთა დარწმუნება პირის ბრალეულობასა თუ უდანაშაულობაში.

დღეს შეჯიბრებითობა სასამართლოში სამართალწარმოების მთავარი პრინციპია. შეჯიბრებითობის პრინციპზე დამყარებულ პროცესზე მხარეებმა - ბრალდების და დაცვის მხარემ უნდა წარმოადგინოს თავის პოზიციები. მოსამართლის როლი გამოიხატება იმაში, რომ ის ვალდებულია მხარეებს შეუქმნას თანასწორი პირობები პოზიციების, ფაქტების და მტკიცებულებების წარსადგენად.

პროცესის დროს ძალიან ბევრი რამაა დამოკიდებული იმაზე, ვინ უკეთ იქნება მომზადებული, რომელი მხარე წარმოადგენს მყარ მტკიცებულებებს, ვინ უკეთ დაასაბუთებს თავის პოზიციას და დაარწმუნებს მოსამართლეს ან ნაფიც მსაჯულს თავისი პოზიციის სისწორეში. ეს არის შეჯიბრებითობის პრინციპის მოკლე განმარტება.

ჩვენ ვიწყებთ საინფორმაციო კამპანიას შეჯიბრებითობის პრინციპის შესახებ, რომლის მიზანია საზოგადოებას გავაცნოთ, თუ როგორ მიმდინარეობს სამოქალაქო, სისხლის და ადმინისტრაციული სამართალწარმოება. მოქალაქეებმა უნდა იცოდნენ, რომ სასამართლო არ არის უფლებადამცველი ორგანიზაცია, სასამართლო დავის განმხილველი სახელმწიფო ორგანოა. მოქალაქეებმა უნდა იცოდნენ, რომ სასამართლო მათ უფლებებს დაიცავს შეჯიბრებითობის პრინციპით წარმართული დავის განხილვის შემდეგ გამოტანილი შედეგით. თუ მხარე კარგად დაასაბუთებს თავის პოზიციას, ის ობიექტურად, მის სასარგებლოდ გამოტანილ გადაწყვეტილებას მიიღებს.

ტერმინი - შეჯიბრებითობა და თანასწორობა, მოქალაქეებისთვის ნაცნობია, მაგრამ ჩვენი მიზანია, რომ მათ მიიღონ უფრო მეტად სრულყოფილი ინფორმაცია; უნდა იცოდნენ, რომ სასამართლო მათ ვერ დაეხმარება და წარმატების მისაღწევად საჭიროა ისინი სასამართლოში კარგად მომზადებული მოვიდნენ.

- ანუ, შეჯიბრებითობის პრინციპის დროს, იმარჯვებს ის, ვინც ძლიერია...

- დიახ, ასეა. მოსახლეობისთვის უფრო კარგად გასაგები რომ იყოს, გეტყვით, რომ მოსამართლე საქმეს განიხილავს თანასწორობისა და შეჯიბრებითობის პრინციპის საფუძველზე, რომლის მიხედვით, მხარეებს ეკისრებათ, როგორც ფაქტების მითითების, ასევე მათი მტკიცების ტვირთი. მხარის წარმატებას განაპირობებს, მხოლოდ მისი პროფესიონალიზმი და მის მიერ წარდგენილი მყარი მტკიცებულებები. სასამართლოს ეკრძალება საკუთარი ინიციატივით მტკიცებულებათა მოძიება, ანუ მოსამართლე გადაწყვეტილებას იღებს მხოლოდ მხარეთა მიერ წარმოდგენილი ფაქტების და მტკიცებულებების შეჯერების საფუძველზე. შეჯიბრებითობისას სასამართლო არ არის საგამოძიებო ორგანო, განსხვავებით ინკვიზიციური პროცესისგან, რომლის დროსაც მოსამართლეს უფლება აქვს ჩაერიოს პროცესის მიმდინარეობაში, შეუძლია გარკვეული ფაქტების მოძიება, უფლება აქვს დასვას დამაზუსტებელი შეკითხვები, დააკონკრეტებინოს მხარეებს გარკვეული გარემოებები. შეჯიბრებითობის პრინციპის დროს სასამართლო სრულიად სხვაგვარად მუშაობს. მოსამართლის ვალდებულებაა, მხარეებს შეუქმნას თანაბარი შესაძლებლობები თავიანთი უფლებებისა და კანონიერი ინტერესების დასაცავად და შემდეგ მიიღოს ობიექტური გადაწყვეტილება.

შეჯიბრებითობისა და ინკვიზიციურ პროცესებს შორის ერთ-ერთიE მთავარი განსხვავება არის ის, რომ შეჯიბრებითობის სისტემისას, როცა ბრალდებული აღიარებს ბრალს, მოსამართლე წყვეტს საქმის წარმოებას და განსაზღვრავს შესაბამის სასჯელს. სწორედ ან პრინციპს ეფუძნება საპროცესო შეთანხმების ინსტიტუტი.

ინკვიზიციური პროცესისას კი, აღიარების შემთხვევაში მოსამართლე არ წყვეტს საქმის წარმოებას, ბრალდებულის აღიარებას იღებს ერთ-ერთ დამატებით მტკიცებულებად და პროკურორს მოსთხოვს მტკიცებულებების წარდგენის გაგრძელებას. შეჯიბრებითობაზე დაფუძნებულ პროცესებისას მსგავსი რამ არ ხდება. Mმარტივად, რომ ავხსნათ, აღიარების შემთხვევაში, გამოდის, რომ ბრალდებული დაეთანხმა მეორე მხარის პოზიციას. იმას, რასაც ბრალდება ამტკიცებდა და ბრალდებულთან გაფორმდება საპროცესო შეთანხმება, რის შემდეგაც, პროცესი შეწყდება.

- ამ დროს ხომ არ იკარგება შეჯიბრებითობის პრინციპის მთავარი არსი?

- რა თქმა უნდა, არა, პირიქით. საპროცესო შეთანხმების ინსტიტუტი შეჯიბრებითი პროცესის იდეაზეა დაფუძნებული. როგორც გითხარით, შეჯიბრებითობა გულისხმობს იმას, რომ მხარეები, რომლებსაც სხვადასხვა პოზიციები გააჩნიათ, ერთმანეთს ფაქტებითა და მტკიცებულებებით ეჯიბრებიან საკუთარი პოზიციების დამტკიცებაში. იმ შემთხვევაში, როცა მხარე - ბრალდებული, მეორე მხარის - ბრალდების პოზიციას ეთანხმება და მას აღიარებს, პროცესი წყდება. ეს ნიშნავს იმას, რომ მხარეები თანხმდებიან, როგორც ბრალზე, ასევე, სასჯელზე და სასამართლო ამოწმებს მის კანონიერებას და სამართლიანობას.

აქვე გეტყვით, რომ სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი შეჯიბრებითობას დევნის დაწყების მომენტიდან ითვალისწინებს. მანამდე, სანამ სასამართლოს გადაეცემა საქმე, გამოძიებაც შეჯიბრებითობის პრინციპით მიმდინარეობს. მხარეებს შეუძლიათ დამოუკიდებლად ყველა კანონიერი საშუალებით მოიპოვონ მტკიცებულებები, ჩაატარონ ექსპერტიზა, დამოუკიდებლად მოიყვანონ მოწმეები, დააყენონ შუამდგომლობები, მიიღონ მათთვის საჭირო ყველა ინფორმაცია და ა.შ. დაცვის მხარეს არ აქვს არანაირი შეზღუდვა და მასაც ბრალდების მხარის მსგავსად შეუძლია აქტიურად იყოს ჩართული საქმის გამოძიების პროცესში, მას აქვს სრული თავისუფლება, საკუთარი პოზიციის წარმოდგენისა და დამტკიცებისთვის.

- შეჯიბრებითობის პრინციპის დროს მოსამართლის ფუნქციები თითქოს შეზღუდულია, ხომ არ იკარგება მოსამართლის როლი ამ პროცესის დროს?

- შეკითხვაზე, ხომ არ იზღუდება შეჯიბრებითობაზე აგებული პროცესის დროს მოსამართლის ფუნქციები, განსხვავებული მოსაზრებები არსებობს. მე ვფიქრობ, რომ მოსამართლის ვალდებულებები და როლი ძალიან მნიშვნელოვანია, მან უნდა შეუქმნას მხარეებს შეჯიბრების თანასწორი პირობები, აღკვეთოს მხარის უკანონო მოქმედება, ობიექტურად შეაფასოს მხარეების პოზიციები და მიიღოს კანონიერი გადაწყვეტილება.

მოსამართლეს ეკრძალება ჩაერიოს პროცესის მსვლელობაში, ბრალდების და ან დაცვის მხარის სასარგებლოდ მოიპოვოს მტკიცებულებები და გამოიკვლიოს თავისი ინიციატივით, ეს სწორედ ინკვიზიციური პროცესის შემადგენელი დეტალებია. შეჯიბრებითობის პროცესისას მოსამართლე ყველა კანონიერ საშუალებას აძლევს და ყველა პირობას უქმნის მხარეებს პოზიციების სრულყოფილად წარმოდგენისთვის. შეჯიბრებითობა მხოლოდ თანასწორობის პირობებშია შესაძლებელი, ამიტომ სასამართლო პროცესზე ბრალდებისა და დაცვის მხარეს სრულად და თანაბრად აქვს დათმობილი არენა, რათა დაიცვან თავიანთი პოზიციები და წარმოადგინონ მტკიცებულებები. დავისას მხარეებმა უნდა შეძლონ მოსამართლის დარწმუნება მათი პოზიციის სიმყარეში. მხარეთა პოზიციების მოსმენის შემდეგ მოსამართლე იღებს გადაწყვეტილებას და მისი უმთავრესი ვალდებულებაა ობიექტურად შეაფასოს სასამართლოზე მხარეების მიერ წარმოდგენილი მტკიცებულებები და მიიღოს კანონიერი გადაწყვეტილება. საქმის საბოლოო შედეგი, მოსამართლის გადაწყვეტილება დამოკიდებულია მხარეების პოზიციების დასაბუთებულობასა და მტკიცებულებებით დადასტურებაზე.

- გამოდის, რომ შეჯიბრებითობის პროცესზე მოსამართლე არბიტრია, ის უსმენს მხარეებს და მიერ მოპოვებული და სასამართლოზე წარდგენილი მტკიცებულებების საფუძველზე გამოაქვს გადაწყვეტილება,

- მოსამართლე არის ობიექტური მსაჯული. ის აფასებს მხოლოდ მხარეების მიერ წარმოდგენილ პოზიციებს. როცა მხარე ფიქრობს, რომ ის უკანონოდაა დასჯილი, რომ დაჩაგრეს, შელახეს მისი უფლებები, რომ იგი "ცამდე მართალია", ამ სიმართლის დასამტკიცებლად სასამართლოში მან თავად უნდა წარმოადგინოს ყველა მტკიცებულება. მან უნდა დაასაბუთოს, თუ როგორ დაჩაგრეს უკანონოდ. სასამართლო ვერანაირად ვერ დაეხმარება ვერც ერთ მხარეს და მათ სასარგებლოდ, საკუთარი ინიციატივით, ვერ გამოიკვლევს და ვერ მოიძიებს ვერც ერთ მტკიცებულებას. მნიშვნელოვანია, მოქალაქეებმა იცოდნენ, რომ სასამართლო არ მუშაობს ინკვიზიციური მეთოდით, ისინი პროცესზე უნდა მოვიდნენ მომზადებულები და მოსამართლე მხოლოდ მათ მიერ წარმოდგენილ მასალას შეაფასებს. შესაძლოა მოხდეს ისე, რომ მხარეს აქვს კარგი საწყისი პოზიცია, მაგრამ მას პროცესზე ვერ ასაბუთებს შესაბამისი მტკიცებულებებით, ასეთ შემთხვევაში, მოსამართლეს აკრძალული აქვს მიანიშნოს მხარეს, თუ რომელი მტკიცებულების კარგად წარმოჩენა გაამყარებს მის პოზიციებს. ამიტომაც არის, რომ შეჯიბრებითობის დროს ყველაფერი დამოკიდებულია მხარეების მომზადებასა და პროფესიონალიზმზე.

არის კიდევ ერთი ძალიან მნიშვნელოვანი მომენტი: შეჯიბრებითი პროცესი კიდევ უფრო ამყარებს მოსამართლის დამოუკიდებლობას. Yროგორც გითხარით, მოსამართლე მხოლოდ უზრუნველყოფს კანონის წინაშე მხარეების თანასწორობას და მათ უქმნის პირობებს შეჯიბრებისთვის. მოსამართლეს მხოლოდ მხარეების პოზიციების და მტკიცებულებების შეფასების შემდეგ გამოაქვს გადაწყვეტილება და თუ როგორი, ეს მხოლოდ მხარეებზეა დამოკიდებული. მოსამართლე პროცესის დაწყებისთანავე განუმარტავს მხარეებს, რომ პროცესი შეჯიბრებითობის პრინციპით მიმდინარეობს და პროცესის გახსნისთანავე უთმობს მათ ასპარეზს.

- ხშირია შემთხვევა, როცა მხარეს - ბრალდებულს არ აქვს ფინანსური საშუალება, მისი ინტერესები დაიცვას კვალიფიციურმა და პროფესიონალმა ადვოკატმა, რის გამოც ის ვერ დაიცავს თავის პოზიციებს, ასეთ შემთხვევაში, შეჯიბრებითობის პრინციპის არსი ხომ არ დაიჩაგრება?

- სხვა ქვეყნებშიც შეიქმნა ანალოგიური სიტუაცია და მათაც იგივე გააკეთეს, რაც ჩვენთან. ბუნებრივია, პოზიციის კარგად წარმოდგენა პროფესიონალ ადვოკატს უკეთ შეუძლია, ვიდრე ჩვეულებრივ რიგით მოქალაქეს. იმისთვის, რომ არ დაიჩაგროს მოქალაქე სახელმწიფომ დააწესა სავალდებულო დაცვა. სახელმწიფომ უფასო იურიდიული დახმარების ინსტიტუტი შემოიღო.

არსებობს საქმეების კატეგორია, სადაც სავალდებულოა დაცვის არსებობა და, თუ პირს არ აქვს ადვოკატის დაქირავების საშუალება, მას უზრუნველყოფს სახელმწიფო. თუმცა, არსებობს საქმეების კატეგორია, სადაც ბრალდებულს შეუძლია უარი თქვას ადვოკატზე და საკუთარი თავის დაცვა თავად განახორციელოს.

- შეჯიბრებითობის პროცესისას ძალზე მნიშვნელოვანია მხარეების - ბრალდებისა და ადვოკატის პროფესიონალიზმი და კვალიფიკაცია,

- დიახ, ეს შჯიბრებითობის პრინციპის კიდევ ერთი უპირატესობა და დადებითი მხარეა, რადგან იგი აიძულებს მხარეებს აიმაღლონ კვალიფიკაცია და მომზადებულები გამოცხადდნენ სასამართლოში. თუმცა, ამ კუთხით სახელმწიფოს ვალდებულება შესაბამისი საკანონმდებლო პირობების შექმნით შემოიფარგლება, ხოლო ადვოკატთა პროფესიონალიზმზე პასუხისმგებლები თავად ადვოკატები არიან.

ბუნებრივია, იურიდიული დახმარების სამსახური სახელმწიფო ბიუჯეტიდან ფინანსდება და სახელმწიფომ უნდა შექმნას მათი შერჩევისა და გადამზადების სისტემა, რათა უზრუნველყოს მათი კვალიფიკაცია, მაგრამ რაც შეეხება ადვოკატთა კორპუსს, ასოციაციას, ისინი თავად არიან ვალდებულნი, კვალიფიციურად წარსდგნენ სასამართლოში და ამისათვის შესაბამისი ტრენინგებისა და გადამზადების სისტემაც თავადვე უნდა შექმნან.

როგორც გითხარით, შეჯიბრებითობის პრინციპი მხარეებს აძლევს მათი ცოდნის რეალიზების ყველა საშუალებას, რადგან საქმის შედეგი დამოკიდებულია მათ კომპეტენტურობასა და მომზადებაზე. ამ პრინციპის ნათელი გამოვლინებაა კიდევ ერთი ნორმა, რომელიც ცხადად წარმოაჩენს ადვოკატთა მაღალი კვალიფიკაციის განსაკუთრებულ მნიშვნელობას. ეს არის სასამართლოს ვალდებულება საკასაციო საჩივრით გასაჩივრებული გადაწყვეტილება მხოლოდ საჩივრის ფარგლებში განიხილოს. ანუ, იმ შემთხვევაში, თუ კასატორი ასაჩივრებს გადაწყვეტილების ერთ ნაწილს, სასამართლო იხილავს მხოლოდ გასაჩივრებულ ნაწილს და არავითარ შემთხვევაში გადაწყვეტილების იმ ნაწილს, სადაც სავარაუდოდ არსებობს ხარვეზი და შესაძლებელია მისი სხვაგვარად გადაწყვეტა. სწორედ ესაა შეჯიბრებითობის არსი, მოსამართლე ინკვიზიციურად, საკუთარი ინიციატივით არ მოქმედებს და ვერ გაასწორებს იმ ხარვეზს, რაც მოსარჩელეს არ მოუთხოვია. როცა ჩვენი სისტემის ანალიზს ვაკეთებდით, სხვა ქვეყნებთან შედარების კუთხით, ეს პრინციპი დაგვიდასტურეს, გერმანისა და ნორვეგიის უზენაესი სასამართლოების თავმჯდომარეებმა, რომლებსაც საერთაშორისო კონფერენციებსა და სამუშაო შეხვედრისას ვესაუბრეთ.

ამიტომაც არის ძალიან მნიშვნელოვანი და, შეიძლება ითქვას, გადამწყვეტი ადვოკატთა კვალიფიკაცია შეჯიბრებით სასამართლო სისტემებში.

სტატიის მისამართი: http://24saati.ge/index.php/category/news/justice/2012-05-14/28623.html